«Από την Γκιουμουλτζίνα στην Τρεμπλίνκα»,

Οι Εβραίοι της Κομοτηνής Προοίμιον της παρουσίασης του βιβλίου του Θρασύβουλου Ορ. Παπαστρατή «Από την Γκιουμουλτζίνα στην Τρεμπλίνκα», από τον “Παρατηρητή της Θράκης”Ο Θρασύβουλος Ορ. Παπαστρατής από τη Χαλκίδα διατηρεί σχέσεις με τη Θράκη χρόνια πολλά. Με τη στήριξη του ΠΑΚΕΘΡΑ ένα ακόμη καρπός χρόνων βλέπει το φως της δημοσιότητας και ανοίγει τη συζήτηση στην Κομοτηνή για τους Εβραίους της πόλης. Πρόκειται για το νέο του πόνημα, την καταγραφή της μαρτυρικής ιστορίας των Εβραίων της Κομοτηνής. Το βιβλίο θα παρουσιαστεί την Κυριακή 14 Μαρτίου 2010 στην αίθουσα του Επαγγελματικού και Βιοτεχνικού Επιμελητηρίου Ροδόπης στην Κομοτηνή, στις 7.30 το απόγευμα. Η εκδήλωση πραγματοποιείται παρουσία του ίδιου του συγγραφέα και με συμμετοχές από το Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο της Ελλάδας και το Κοινοτικό Συμβούλιο Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης.
 Πρόκειται για μια μοναδική σε ύφος και περιεχόμενο έκδοση υπό την επιμέλεια των Βασίλη Αϊβαλιώτη και Σοφίας Αδαμαντίδου, από την πλευρά του Πολιτιστικού Αναπτυξιακού Κέντρου Θράκης, όπου παρουσιάζεται η εβραϊκή παρουσία στον τόπο μέχρι τον Μάρτιο του 1943. Κείμενα, μαρτυρίες, μνήμες, έγγραφα και φωτογραφίες συναποτελούν το πολυτροπικό αυτό και πολύτιμο σύγγραμμα του Θρασύβουλου Παπαστρατή.
Από τα χρόνια του αείμνηστου και ενθυμούμενου από την κοινωνία της Κομοτηνής Αλβέρτου Φάις -ιατρού και πατέρα του εντόπιου λογοτέχνη Μισέλ Φάις- οι μοναδικές συνεντεύξεις του οποίου είχαν φιλοξενηθεί στον «Παρατηρητή της Θράκης» σε έναν κύκλο μνήμης και απότισης φόρου τιμής στους Εβραίους της πόλης της Κομοτηνής… Μαρτυρίες για τη συγκέντρωση των Εβραίων της Κομοτηνής στο δρόμο για την Τρεμπλίνκα, που συγκέντρωσε ο διδάκτορας νεότερης και σύγχρονης ιστορίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, που εργάζεται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους στην Κομοτηνή, κ. Β. Ριτζαλέος παρουσιάζει σήμερα ο «Παρατηρητής»… για «τη μεγαλύτερη ιστορία εγκλήματος που έζησε η πόλη»…
Αναστασία Χατζηνικολάου
Μαρτυρίες για το «μάζεμα» των Ελλήνων Εβραίων της Κομοτηνής
Το πρωί της Πέμπτης 4 Μαρτίου 1943, ακριβώς πριν από 67 χρόνια, η Κομοτηνή έζησε την πρώτη πράξη του μαζικότερου εγκλήματος της σύγχρονης ιστορίας της: τη σύλληψη όλων των Ελλήνων Εβραίων από τις βουλγαρικές Αρχές Κατοχής. Αξίζει να αναφερθεί πως ο Βούλγαρος Δήμαρχος Κομοτηνής και δικηγόρος Ιορντάν Ραΐνωφ και ο Ηλία Ντομπρέφσκι ήταν οι οργανωτές της επιχείρησης. Σήμερα γνωρίζουμε πως εννιακόσιοι Κομοτηναίοι, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, εξοντώθηκαν στο τέλος Μαρτίου 1943, ύστερα από ένα μαρτυρικό ταξίδι τριών εβδομάδων, στο ναζιστικό στρατόπεδο της Τρεμπλίνκα στην Πολωνία.
Σε μια πολυετή έρευνα για την ιστορία της εβραϊκής κοινότητας Κομοτηνής, αναζήτησα ανθρώπους που θα μπορούσαν να δώσουν τη δική τους μαρτυρία για το πρωινό της Πέμπτης 4 Μαρτίου 1943. Συνάντησα παλαιούς γείτονες, συμμαθητές, ακόμη και παιδικούς φίλους των Εβραίων της Κομοτηνής. Στη διάρκεια των συνεντεύξεων που έγιναν από τον Οκτώβριο του 2001 μέχρι τον Ιούνιο του 2002, οι περισσότεροι θυμήθηκαν τις δύσκολες ημέρες της Βουλγαρικής Κατοχής (1941-1944) και δεν έκρυψαν τη συγκίνησή τους για τα δραματικά γεγονότα κατά τη σύλληψη των Εβραίων. Σε αυτό το κείμενο θα παραθέσω μερικές χαρακτηριστικές μαρτυρίες.
Στις 9 Οκτωβρίου 2001, ξεκίνησα την έρευνά μου από την οδό Καραολή, την άλλοτε οδό Μακκαβαίων, όπου διέμεναν αστικές εβραϊκές οικογένειες πριν από τον πόλεμο. Στην πρώτη μου εξόρμηση είχα την τύχη να συναντήσω την Πιπίνα Αποστολίδου, συνταξιούχο δημοτική υπάλληλο. Οι μνήμες της ήταν πολύ ζωντανές: «Πριν από το μάζεμα των Εβραίων, είχαμε κάνει ένα σταυρό στην είσοδο του σπιτιού μας, όπως και άλλοι Χριστιανοί στην Κομοτηνή. Φοβόμασταν βλέποντας τους Εβραίους γείτονές μας να κυκλοφορούν με το κίτρινο άστρο και τους Βουλγάρους να έχουν τοποθετήσει πινακίδες στα εβραϊκά σπίτια. Θυμάμαι εκείνο το πρωινό όταν οι Βούλγαροι περικύκλωσαν τη γειτονιά στην οδό Ιερωνύμου όπου μέναμε προπολεμικά και απαγόρευσαν να βγούμε στο δρόμο ή στα παράθυρα. Μέσα από τις γρίλιες κοιτάζαμε το γείτονά μας, τον υφασματοπώλη Γιοσέφ Κασεβή που είχε μαγαζί στα Σκεπαστά, να κρατά ένα μπόγο στην πλάτη του, τη γυναίκα του, τα τρία αγόρια και την κόρη του με τη συνοδεία οπλισμένων Βούλγαρων στρατιωτών ή αστυνομικών. Η γυναίκα του πρόλαβε να φωνάξει: «Αντίο γειτόνισσες. Φεύγουμε και δεν ξέρουμε πού μας πηγαίνουν». Μετά έφυγαν πεζοί. Από τότε δεν έχω ξεχάσει τα λόγια αυτής της γυναίκας», είπε η Πιπίνα Αποστολίδου.
Ο Μιχάλης Χατζής, ηπειρώτικης καταγωγής, ήταν αρτοποιός στο επάγγελμα: «Όταν τους μαζέψανε από τα σπίτια τους, ήταν περίπου 5 έως 8.30 το πρωί. Είδαμε Βούλγαρους στρατιώτες οι οποίοι πρέπει να είχαν κυκλώσει τους γύρω δρόμους. Δεν μπορούσαμε να βγούμε γιατί επικρατούσε απαγόρευση της κυκλοφορίας. Στην αρχή νομίσαμε πως ήταν μια από τις γνωστές εφόδους των βουλγαρικών Αρχών οι οποίες έψαχναν για όπλα ή καταζητούμενους στα σπίτια μας. Όμως γνώριζαν από πιο μπροστά που χτυπούσανε. Ήταν γνωστά σε αυτούς τα εβραϊκά σπίτια και οι οικογένειες. Τους ζήτησαν να πάρουν λίγα ρούχα και να τους ακολουθήσουν. Έμειναν 2-3 μέρες στο καπνομάγαζο της Γκέρι [στη θέση της σήμερα η οικοδομή με το κατάστημα των ΕΛΤΑ]».
Ο 20χρονος τότε σιδηρουργός Αλέκος Ποιμενίδης έδωσε τη δική του μαρτυρία: «Οι Εβραίοι της Κομοτηνής φορούσαν ένα κίτρινο άστρο στα ρούχα. Θυμάμαι και τις βουλγάρικες πινακίδες στα εβραϊκά σπίτια. Στο διπλανό μας σπίτι, είχαμε μια μεγάλη εβραϊκή οικογένεια, με τον παππού, τη γιαγιά, τους γονείς και τα παιδιά. Την ημέρα της συγκέντρωσης, ετοιμαζόμουν να βγω για να πάω σε κάποια δουλειά. Οι Βούλγαροι στρατιώτες με διέταξαν να επιστρέψω αμέσως στο σπίτι απ’ όπου είδα τους στρατιώτες να μαζεύουν τους γείτονες. Δεν θα ξεχάσω το μικρό κοριτσάκι που έκλαιγε μπροστά στο σπίτι τους και αγκαλιάστηκε από όλους. Όλη η οικογένεια έκλαιγε απελπισμένα. Τους οδήγησαν στο καπνομάγαζο της Γκέρι».
Την περίοδο της Κατοχής, ο άλλοτε τυπογράφος Σωτήρης Κιουτσούκος ζούσε κοντά στο σιδηροδρομικό σταθμό της Κομοτηνής. Η μαρτυρία του ήταν σημαντική γιατί διέσωσε μερικές από τις τελευταίες εικόνες των Εβραίων της πόλης: «Θυμάμαι τους Εβραίους να κυκλοφορούν με την κίτρινη κονκάρδα στα ρούχα και να τους έχουν σημαδέψει τα σπίτια πως είναι εβραϊκά. Αρκετοί Χριστιανοί που έμεναν κοντά στα εβραϊκά σπίτια σημάδευαν με σταυρό την εξώπορτα του δικού τους σπιτιού για να τους ξεχωρίζουν και να μην τους βλάψουν οι Βούλγαροι. Αυτό που δεν θα μπορέσω να ξεχάσω είναι η εικόνα των Εβραίων να μπαίνουν στα βαγόνια στοιβαγμένοι ο ένας πάνω στον άλλον. Κάποιοι φώναζαν το όνομα του Ανθρακίδη, ενός γαλατά, που έμενε κοντά στο σταθμό αλλά είχε το μαγαζί του ανάμεσα στα εβραϊκά μαγαζιά της αγοράς. Ήθελαν λίγο γάλα για τα παιδιά τους».
Τι απέμεινε σήμερα από εκείνη την τραγωδία του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου στην Κομοτηνή; Οι μνήμες της γενιάς που έζησε τη δοκιμασία της Κατοχής και το δράμα των Εβραίων, όπως και ένα μνημείο στο κεντρικό πάρκο της Αγίας Παρασκευής. Ακολουθώντας την τύχη άλλων μνημείων για τους Έλληνες Εβραίους, εβραϊκών νεκροταφείων και συναγωγών στην Ελλάδα, το μνημείο βεβηλώθηκε δύο φορές με ναζιστικά σύμβολα. Αυτοί οι βανδαλισμοί το 2007 και το 2009 δεν προκάλεσαν καμία απολύτως αντίδραση στην Κομοτηνή, αν και έπληξαν βάναυσα τη μνήμη των θυμάτων του μαζικότερου εγκλήματος στην ιστορία της πόλης κατά τον 20ό αιώνα.
Βασίλης Ριτζαλέος (ΠτΘ)